RODZINA A CZAS WOLNY DZIECI.

Opracowała:
Marzena Buraczewska


Rodzina a czas wolny dzieci.

Podstawowym terenem kształtowania się osobowości dziecka jest rodzina, chociaż rozwój jednostki odbywa się w całym środowisku społecznym. Rodzina jako pierwsze i jedyne społeczne środowisko, w którym kształtują się początkowe doświadczenia odgrywa dominującą rolę głównie w pierwszych latach życia dziecka. Wywiera ona według W. D. Walla,1decydujący wpływ na rozwój społeczny osobowości dziecka. Styl, atmosfera życia w rodzinie decydują też o tym, jak dziecko, a później młody człowiek wykorzystuje zasób zdobytych doświadczeń, jak kształtują się jego ideały i uczucia.2 Dzieje się tak, ponieważ dziecko przyjmuje w swoim postępowaniu głównie wzory obserwowane w rodzinie. Pożądany społecznie rozwój dziecka wymaga więc przede wszystkim pożądanych społecznie wzorów postępowania w jego najbliższym środowisku.3
Rodzina pełni funkcję podstawowej, najmniejszej komórki życia społecznego i wychowania dzieci. Rola rodziny jest szczególnie ważna, a zarazem trudna i odpowiedzialna we współczesnym życiu, gdzie stosunki społeczne są coraz bardziej złożone. Polega ona nie tylko na wprowadzeniu młodej generacji w różne kręgi życia społecznego, lecz zarazem na takim oddziaływaniu, które pomagałoby dostrzegać, trafnie rozumieć i oceniać różnorodne skomplikowane zjawiska, hasła i poglądy obecnej, szczególnie zmiennej cywilizacji. Zadaniem rodziny w spełnianiu funkcji niwelatora wstrząsów, jest ochrona dziecka przed zbyt brutalnym zetknięciem się z rzeczywistością, powinna być ona nosicielem kultury w środowisku, w którym dziecko żyje, powinna w końcu stanowić bazę, w której mogłoby ono wchodzić w wir świata rozciągającego się poza domem. Rodzina stanowi czynnik pośredniczący między jednostką, a społeczeństwem jako całością i wywiera duży wpływ na czas wolny, na zakres i charakter uczestnictwa kulturalnego swych członków, a także na kształtowanie się opinii i postaw.4 Rodzina reguluje także oddziaływaniem środków masowego przekazu, szkoły, kręgów rówieśniczych, środowisk lokalnych, jednakże regulacja ta zależy od organizacji i przebiegu życia w rodzinie. Można więc stwierdzić, że rodzice są regulatorami wpływów zewnętrznych. Inną funkcją rodziny jest przekazywanie dziedzictwa kulturowego i wprowadzenie młodego pokolenia w całość procesów życiowych, zapobieganie dezorganizacji osobowości, przez zapewnienie warunków rozwoju wszystkim swoim członkom oraz wprowadzenia swych członków w pełnienie podstawowych ról społecznych. Rodzaj i charakter funkcji spełnianych przez rodzinę zależy przede wszystkim od panującej w rodzinie kultury życia codziennego i klimatu wychowawczego. Pożądana społecznie jest taka rodzina, w której stosunki oparte są na wzajemnej przyjaźni i zaufaniu. Oddziaływanie środowiska domowego nie jest w każdej rodzinie jednakowe. Zależy bowiem od dominujących w niej wzorów i modeli społecznych. Przez wzory społeczne rozumie się przyjęte w określonej grupie społecznej prawidłowości zachowań przyswojone w procesie socjalizacji, natomiast przez modele społeczne rozumie się zalecenia odnoszące się do pełnienia określonych ról społecznych i do zachowania w różnych społecznych sytuacjach, sformułowane w postaci zdań normatywnych lub zdań opisowych zawierających wyraźne oceny.5
Psychologowie stwierdzają, że wzorce panujące w rodzinie, istniejący w niej typ więzi emocjonalnej oraz doświadczenia z niej wynoszone w ogromnym stopniu wpływają na osobowość dziecka . Wpływ ten jest tym większy, im młodsze jest dziecko. Niezależnie jednak od tej prawidłowości, wpływ rodziny nawet na ucznia szkoły średniej może być decydujący, a napięcia powstające między domem a szkołą mogą powodować skutki negatywne. Rodzina powinna więc być ważnym obiektem zainteresowań nauczyciela.6
Struktura, siła i jakość oddziaływania determinuje warunki i sytuację wychowawczą dziecka. Można wyróżnić następujące składniki środowiska rodzinnego:
1 - warunki materialne,
2 - sytuacja mieszkaniowa,
3 - wyżywienie dziecka,
4 - sen dziecka,
5 - praca domowa dziecka,
6 - czas wolny,
7 - środowisko kulturalne.7
Składniki te tworzą swoistą podkulturę rodziny i sposoby jej funkcjonowania. Uważa się, że najbardziej znaczące składniki środowiska rodzinnego to:
1 - warunki kulturowe domu,
2 - warunki bytowania,
3 - wykształcenie i aktywność zawodowa,
4 - stosunek rodziców do siebie i do dzieci,
5 - czas wolny rodziców,
6 - struktura rodziny.8
Mogą wprawdzie występować tu różnice indywidualne, ale mimo wszystko nie przekreślają one pewnej właściwości rodziny, tj. przyjętego sposobu zachowań, który wpływa na kształtowanie się zainteresowań dzieci, potrzeb intelektualnych i kulturalnych, na rozwijanie wrażliwości moralnej oraz możliwości twórczych. Sprzężone oddziaływanie poszczególnych składników środowiska rodzinnego może kształtować różne kryteria wartości i postawy dotyczące czasu wolnego. Do najbardziej negatywnych przejawów w tym zakresie należy zaliczyć formowanie się osobowości, którą cechuje żądza posiadania. Powoduje to, że wysiłki koncentrują się głównie na podnoszeniu standardu życia w pogoni za
dodatkowymi zarobkami. Prowadzi to nie tylko do zubożenia treści i form czasu wolnego jak i nadmiernego jego ograniczenia.9
Kształtowanie się w rodzinie kultury czasu wolnego pozostaje zatem w ścisłym związku z jej podkulturą, określoną przez charakter i funkcjonowanie poszczególnych składników środowiska rodzinnego. W każdej rodzinie ważną rolę spełnia czynnik ładu, stałości i systematyczności, co jest szczególnie ważne ze względu na intensywność przemian we wszystkich dziedzinach życia, a także w życiu społecznym. Przygotowanie dzieci do racjonalnego wykorzystywania czasu wolnego zależy od uwarunkowań kultury czasu wolnego rodziny, w której dziecko się wychowuje, a także od różnorodnych przejawów funkcjonowania środowiska szkolnego, lokalnego, od wpływów grupy rówieśniczej.10
Wielką potrzebą społeczną czasu obecnego jest wychowawcze wdrażanie dziecka do zrytmizowanego trybu życia tj. do przemyślanego wyboru zajęć w zaplanowanych ramach czasowych. Słuszny wydaje się pogląd, że rodzina, której wewnętrzną organizację cechuje planowy, regularny tryb życia, harmonijniej i pełniej kształtuje takie ważne cechy osobowości jak:
- systematyczność,
- obowiązkowość,
- wytrwałość,
- świadoma dyscyplina wewnętrzna,
- wyzwolenie inicjatyw,
- pomysłowość.11
Można przypuszczać, że uregulowany tryb życia stwarza możliwości zaplanowania różnych zajęć w sposób bardziej przemyślany, zgodny z własnymi zainteresowaniami. Odwrotnie, w rodzinie, która prowadzi nie unormowany tryb życia, łatwo może dochodzić do kształtowania się cech ujemnych, przeciwstawnych wyżej wymienionym, a głównie braku systematyczności i wytrwałości. Uogólniając należy podkreślić, że w zależności od trybu życia rodziny – utrzymywania czy nieprzestrzegania ładu i porządku w domu – mogą powstawać sytuacje sprzyjające oddziaływaniu na dzieci w kierunku pożądanym lub niepożądanym. W pierwszym wypadku istnieje szansa wdrożenia dzieci do planowego i przemyślanego wybierania i ustalania różnego rodzaju zajęć obowiązkowych i wykorzystywania czasu wolnego stosownie do racjonalnych potrzeb i posiadanych warunków. W wypadku oddziaływania w drugim kierunku grozi powstanie przyzwyczajenia do spędzania dnia w sposób przypadkowy, zależny jedynie od chwilowych bodźców.

Przypisy:

1.W. D. Wall, Wychowanie i zdrowie psychiczne. PWN Warszawa, s. 38.
2.E. B.Hurlock, Rozwój dziecka. PWN Warszawa, s.605.
3.M. Grochociński, Organizacja pracy i metody nauczania w edukacji wczesnoszkolnej.
WUG, Gdańsk., s. 117 .
4.A. Kłosowska, Kultura masowa. PWN Warszawa, s.135
5.A. Kłoskowska, Kultura..., op. cit., s. 29.
6.A .Janowski, Poznawanie uczniów. WSiP, Warszawa, s.126.
7.R . Wroczyński, Pedagogika społeczna. PWN, Warszawa, s.97.
8.M .Grochociński, Organizacja..., op. cit., s. 119.
9.Tamże, s. 119.
10.Tamże, s. 119.
11.M. Grochociński, Organizacja ..., op. cit., s. 120.