Sytuacja społeczna a integracja dziecka upośledzonego umysłowo.

 

 

napisana przez Mirosławę Czapiewską,
       mgr rehabilitacji ruchowej




Spis treści

Wstęp

1. Cel pracy
2. Uzasadnienie wyboru tematu

Rozdział 1.

Zagadnienia teoretyczne.

1.1. Pojecie sytuacji społecznej.
1.2. Pojęcie integracji.

Rozdział 2.

Działania dydaktyczno – wychowawcze wspomagające rozwój społeczny i integrację dzieci upośledzonych umysłowo.

2.1. Sytuacja społeczna dziecka upośledzonego umysłowo w jego środowisku rodzinnym.
2.2. Sytuacja społeczna a integracja dziecka upośledzonego umysłowo w szkole i poza szkołą.

Podsumowanie
Bibliografia

 

 

W S T Ę P

Problem osób niepełnosprawnych, w tym także upośledzonych umysłowo, w miarę rozwoju współczesnego świata nabiera ogromnego znaczenia. Postęp techniczny w wielu dziedzinach pozwala na utrzymanie przy życiu osób, których stan zdrowia skazałby je wcześniej na śmierć. Przezwyciężenie trudności i osiąganie satysfakcjonującego poziomu samodzielności w sytuacji, gdy jest się osobą upośledzoną umysłowo, wymaga korzystania ze specjalistycznej pomocy.
W mojej pracy starałam się poszukać odpowiedzi na pytanie dotyczące sytuacji społecznej dzieci upośledzonych umysłowo, oraz ich integracji z otoczeniem. Wybór przeze mnie tego tematu związany jest z moją pracą w Specjalnym Ośrodku Szkolno – Wychowawczym, z moim zaangażowaniem, z dostrzeganiem sensu mojej pracy, dostrzeganiem zmian jakie dokonują się w środowisku w którym pracuję.
Zaczynając pracę w tym ośrodku przeżywałam dużo lęku wokół osób upośledzonych, ponieważ nie znałam tych osób, mimo że miałam z nimi do czynienia podczas praktyk na studiach rehabilitacyjnych. Miałam wyobrażenie na ich temat, ale sądziłam, że są to osoby, z którymi nie można nawiązać kontaktu, które mogą się zachowywać w niezrozumiały sposób np.: być agresywne, wybuchowe, niczego nie mogą się nauczyć, itp. Pracując jednak już ładnych parę lat z tymi dziećmi, wiem że są to dzieci podobne do innych i zauważam zmiany jakie zachodzą w nich gdy poświęci się im trochę czasu i uczucia. Uczą się samodzielnego ubierania się, prania, a także zachowywania się zgodnie z normami, dlatego widziałam sens mojej pracy.
Później kiedy nastąpiła reforma szkolnictwa, zaczęłam się spotykać z opiniami, że ośrodki tego typu są nieopłacalne, można je zlikwidować, zastąpić klasami integracyjnymi w normalnych szkołach, że nic nie dają dzieciom. To spowodowało, że sama zaczęłam się zastanawiać nad potrzebą istnienia takiego typu szkolnictwa. Jednak przekonałam się, ile może dać dzieciom przebywanie w szkole specjalnej, że nie można zaprzepaścić tradycji istnienia ośrodków dla dzieci upośledzonych. To jest główną motywacją do napisania przeze mnie tej pracy.

Rozdział 1. Zagadnienia teoretyczne.

1.1. Pojęcie sytuacji społecznej.

Aleksander Hulek za sytuację społeczną uważa stosunek społeczeństwa do osób niepełnosprawnych, postawy przybierane przez poszczególne jednostki ( indywidualne i publiczne ) oraz grupy społeczne, działalność różnych instytucji wobec osób upośledzonych i ich problemów.
Zdaniem J. Rembowskiego rodzina stanowi ważny czynnik w kształtowaniu osobowości dziecka, jego sfery intelektualnej i uczuciowej, postaw wobec siebie i innych, zachowania się w domu, w szkole i wśród rówieśników zabaw.
Jednym z naczelnych zadań rodziców jest zaspokajanie podstawowych potrzeb psychicznych dziecka. Wedlug H. Spionek do potrzeb tych należą: potrzeba pewności i poczucia bezpieczeństwa, potrzeba solidarności i łączności z bliskimi osobami, potrzeba miłości, potrzeba akceptacji i uznania.
W wielu definicjach upośledzenia umysłowego zwraca się uwagę na sferę przystosowania społecznego czyli sytuacji dziecka upośledzonego. R. Heber przez przystosowanie społeczne rozumie zdolność do samodzielnego stanowienia o sobie i utrzymywania siebie oraz wywiązywanie się z odpowiedzialności wobec poszczególnych osób i grupy społecznej, w której jednostka przebywa.

1.2. Pojęcie integracji.

Otton Lipkowski uważa , ze integracja jest to scalanie, zespolenie elementów istniejących rozdzielnie w uporządkowaną całość. W pedagogice specjalnej oznacza on dążenie do zespolenia w procesie kształcenia jednostek upośledzonych umysłowo wespół z jednostkami normalnymi w naturalnym ich środowisku. Integracja zależna jest od czynników takich jak:
- gotowość szkoły normalnej do przyjęcia dodatkowych zadań i obowiązków wobec dzieci z odchyleniami od normy
- stosunek społeczeństwa do jednostek upośledzonych, a w szczególności rozumienie ich potrzeb
- przygotowanie personelu pedagogicznego szkoły normalnej do pracy rewalidacyjnej
- wyposażenie szkoły w niezbędne dla dzieci z odchyleniami od normy w środki dydaktyczne.
Klasy specjalne przy szkołach normalnych uważa się za najlepszą drogę adaptacji społecznej upośledzonych umysłowo. Słuszność takiej decyzji i możliwości uzyskania oczekiwanych korzyści przez ulokowanie klas specjalnych w szkołach podstawowych uzależniona jest od poziomu kultury dzieci normalnych i od troski nauczyciela chroniącego dzieci upośledzone od upokorzeń. Klasy specjalne nie mają jednak pomocy specjalistycznej, jaka jest w szkołach specjalnych. Nauczanie integracyjne jest ideą słuszną, ale wymaga spełnienia określonych warunków.
Chęć nauczania dzieci niepełnosprawnych w warunkach szkoły powszechnej bez dostarczania niezbędnych środków wsparcia zmniejsza szansę na równoprawność klas uczniowskich. Sprawą integracji zajęła się pedagogika opiekuńcza.
Ostatnio dzieci z wadami i utrudnieniami rozwojowymi spotykamy w szkole normalnej. Przyczyną jest lepsze przygotowanie i wzrastający poziom kwalifikacji nauczycieli. Przebieg integracji nie zależy tylko od nauczycieli ale także od dziecka.
W realizacji dążeń do integracji trzeba uwzględnić kryteria:
1. Integracja jest wtedy celowa jeśli integracja szkolna ułatwi integrację społeczną.
2. Włączenie dziecka za wszelką cenę do normalnego środowiska.
3. Przygotowanie uczniów do integracji społecznej, do życia w społeczeństwie.
4. Organizowanie różnych form pomocy:
- zapoznanie nauczycieli z problematyką pedagogiki specjalnej
- zatrudnienie nauczyciela z zakresu pedagogiki specjalnej
- przezwyciężenie bariery architektonicznej dla dzieci kalekich
- wyposażenie szkoły normalnej w środki dydaktyczne
5. Kształcenie w szkole specjalnej nie powinno sugerować stosowania oddzielnych form życia pozaszkolnego:
- to samo boisko, baseny, sale gimnastyczne
- szkoła powinna być usytuowana w środowisku żywym i aktywnym. Środowisko powinno być zainteresowane placówką specjalną.
- umożliwienie korzystania ze specjalistycznej pomocy
- życzliwość środowiska społecznego.
System integracyjny polega na maksymalnym włączeniu chorych i młodzieży niepełnosprawnej do zwykłych szkół i innych placówek oświatowych umożliwiających im w miarę możliwości wzrastanie w gronie rówieśników. Jednak najbardziej pozytywny wpływ na stosunek osób do dzieci upośledzonych umysłowo miał rozwój nauki, dzięki której istota upośledzenia, jej przyczyny i konsekwencje zostały wyjaśnione.
Czynnikami warunkującymi integrację społeczną są:
1. Stopień przygotowania do integracji jednostek niepełnosprawnych:
- poziom rewalidacji fizycznej , psychologicznej i społecznej
- pozytywne postawy wobec ludzi
- przygotowanie do pełnienia określonych ról społecznych
- posiadanie odpowiednich kwalifikacji zawodowych.
2. Przygotowanie środowiska społecznego:
- rozumienie przez środowisko społeczne potrzeby osób niepełnosprawnych
- poprawne postawy wobec tych osób
- włączenie rodziny jako ogniwa integracji
- wychowanie dzieci zdrowych w rozumieniu i tolerancji dla zachowań osób niepełnosprawnych
- stosowanie przepisów prawnych sprzyjających aktywizacji osób niepełnosprawnych
3. Przygotowanie otoczenia fizycznego:
- zniesienie barier architektonicznych, urbanistycznych
4. Przygotowanie kadry wprowadzającej osoby niepełnosprawne:
- przygotowanie ogólne i z pedagogiki specjalnej nauczycieli, wychowawców, reedukatorów, itd.
- większa znajomość przez pedagogów specjalnych swoistości rozwojowych i metod rewalidacji różnych grup uczęszczających do klas zwykłych.
We współczesnej pedagogice specjalnej integrację Hoffman uważa jako interdyscyplinarne, zintegrowane działanie mające na celu rewalidację jednostek odbiegających od normy. L. Nicholson zaś jako włączenie tych osób w normalne codzienne życie, przez różne formy kształcenia i przygotowanie do pracy zawodowej oraz aktywny udział w życiu społecznym.

W pedagogice specjalnej używany jest termin system integracyjny. A. Hulek wyraża pogląd, że system integracyjny kształcenia specjalnego polega na nauce i wychowaniu dzieci i dorosłych z odchyleniami od normy w powszechnych szkołach i placówkach oświatowych, przy uwzględnieniu ich odrębnych potrzeb i zaspokojeniu ich dodatkowymi zabiegami, służbami i świadczeniami. A. Hulek wielokrotnie zwracał uwagę na potrzebę starannego przygotowania warunków do systemu integracyjnego.
O powodzeniu i wynikach integracji decydują: przygotowanie do niej osób niepełnosprawnych, przygotowanie personelu wprowadzającego ją w życie, przygotowanie środowiska społecznego, przygotowanie otoczenia fizycznego.

Rozdział 2. Działania dydaktyczno-wychowawcze wspomagające rozwój społeczny i integrację dzieci upośledzonych umysłowo .

2.1. Sytuacja społeczna dziecka upośledzonego umysłowo w jego środowisku rodzinnym.

By podnieść poziom społecznego funkcjonowania dzieci, młodzieży i dorosłych z upośledzeniem umysłowym, konieczne jest między innymi przeniesienie uwagi z nauczania typowo szkolnego na pomoc w nabywaniu społecznych umiejętności i osiąganiu osobowościowej adekwatności wymaganej w społeczeństwie. Wyraża się on określonymi umiejętnościami fundamentalnymi dla radzenia sobie w społeczeństwie, w różnego rodzaju nieuniknionych sytuacjach życia codziennego. Kompetencja społeczna ujawnia się w tym, na ile jednostka potrafi i chce dostosować się do zwyczajów, form, standardów zachowania przyjmowanych przez społeczeństwo, w którym żyje, ujawnia się w stopniu, w którym jest zdolna czynić to niezależnie, tzn. bez kierowania i nadzoru. Centralnymi ideami przyświecającymi pracy rehabilitacyjnej z osobami upośledzonymi umysłowo są: przygotowanie do życia przez akcentowanie umiejętności koniecznych na co dzień, oraz przygotowanie do funkcjonowania w otwartej społeczności w integracji ze społeczeństwem.
Głównym celem społecznej integracji osób upośledzonych umysłowo jest tworzenie w naturalnym środowisku społecznym warunków dla ich rozwoju, nauki, pracy i spędzania czasu wolnego.

Celem jest więc normalizacja sytuacji społecznej osób upośledzonych, które były izolowane społecznie, bytowały na marginesie życia społecznego, nie mając dostępu do wielu decyzji i działań.
Istota społecznej integracji rozumiana jest także jako pełne włączenie się w społeczność osób pełnosprawnych.
Pewna odmienność w wychowaniu dzieci upośledzonych wynika z tego iż potrzebuje ono od rodziców specjalnej pomocy w rozwiązywaniu problemów związanych z rodzajem i stanem upośledzenia. Dziecko upośledzone wymaga indywidualnego traktowania w zależności od rodzaju i stopnia upośledzenia.
Sytuacja dziecka upośledzonego w rodzinie zależy od :
- poglądów rodziców na upośledzenie w ogóle (pogląd na możliwości rehabilitacyjne)
- stosunku rodziców do dziecka upośledzonego.
Akceptacja lub odrzucenie dziecka upośledzonego w rodzinie rzutuje na całość sytuacji w rodzinie oraz na rozwój i zakres rewalidacji dziecka upośledzonego.
Przyczyny utrudniające zaakceptowanie dziecka upośledzonego przez rodziców to:
- brak zrozumienia środowiska społecznego dla problemów rodziny w której jest dziecko upośledzone
- wstyd
- obarczenie siebie winą za upośledzenie dziecka – niegodzenie się z tym faktem
- brak podstawowych wiadomości w zakresie procesu rozwojowego w okresie ciąży oraz o czynnikach powodujących upośledzenie.
Stosunek rodziców do dziecka upośledzonego może być:
1. właściwy – rodzice zdają sobie sprawę z upośledzenia dziecka i stawiają mu wymagania dostosowane do jego możliwości psychofizycznych i uaktywniają dziecko, usamodzielniają i uczą pokonywania trudności.
2. za łagodny – rodzice traktują upośledzenie jako wielką krzywdę wyrządzoną przez los. Chcąc wynagrodzić krzywdę otaczają dziecko zbytnią troskliwością, opieką, czułością, nie stawiają wymagań.
3. za surowy – rodzice nie chcą się pogodzić z faktem że dziecko jest upośledzone, traktują je jak dziecko normalne, stawiają wymagania ponad jego możliwości, udzielają kar i nagan za nie wykonanie zadań.
4. obojętny – rodzice są przekonani o upośledzeniu dziecka i nie interesują się nim. Nie wierzą w proces rehabilitacji i rewalidacji.
Podstawowe potrzeby psychiczne, które muszą być zaspokojone aby dziecko rozwijało się prawidłowo to:
1. właściwy klimat psychiczny, w którym ma odbywać się wzrost i rozwój organizmu
2. układ kontaktów dziecka z innymi ludźmi z bliższego i dalszego otoczenia
3. właściwie dozowana i ukierunkowana aktywność
4. uprzytomnienie sobie faktu własnego wzrostu, rozwoju
5. istnienie akceptowanej wizji celowej, która wyznacza kierunek dążeń
6. zastosowanie posunięć zmierzających do indywidualizacji wychowania
W stosunku do dziecka upośledzonego muszą być zaspokojone następujące potrzeby:
- potrzeba świadomości, że rodzice są z niego zadowoleni
- potrzeba przyjaźni i akceptacji otoczenia
- potrzeba zabawy
- potrzeba opieki i kontroli, dyscypliny
- potrzeba niezależności
- potrzeba pogodzenia się z upośledzeniem
- potrzeba rozmowy z dzieckiem o jego upośledzeniu
Oprócz jednakowego traktowania wszystkich dzieci w rodzinie ważne jest, aby okazywano mu swoją radość, aby cieszono się nim takim jakim jest. Należy okazywać zadowolenie z wszelkich osiągnięć dziecka. Jednakowe nastawienie rodziców w stosunku do wszystkich dzieci ma dodatni wpływ na wychowanie pozostałego, normalnego rodzeństwa.
W procesie wychowania rodzice winni przyzwyczajać dziecko do aktywności i samodzielności oraz przyzwyczajać do pokonywania trudności.
Zadania stawiane dziecku muszą być dostosowane do rozwoju i stopnia upośledzenia, muszą uwzględniać możliwości psychofizyczne dziecka. Tak dobrane zadania umożliwiają ich wykonanie, osiągnięcie sukcesu i przeżycie radości. Ważna jest przy tym uczciwa ocena pracy dziecka (oceniać ale nie przeceniać). Najczęstsze błędy popełniane przez rodziców w toku wychowywania dziecka upośledzonego to :
- zbyt częste karanie dziecka
- inny stosunek do dziecka upośledzonego niż do pozostałych dzieci
- stawianie dziecku zadań niedostosowanych do jego możliwości psychofizycznych
- nieuczciwe ocenianie pracy dziecka
- nie powierzanie dziecku do wykonania żadnych prac na rzecz całej rodziny.
Wyżej wymienione błędy wynikają z braku wiedzy o ograniczonych możliwościach dziecka, braku umiejętności postępowania z dzieckiem upośledzonym, oraz braku czasu i cierpliwości w stosunku do dziecka upośledzonego.
W wychowaniu dziecka upośledzonego należy położyć nacisk na spokojne, życzliwe i konsekwentne z nim postępowanie i dostosowanie do jego ograniczonych możliwości.
Poziom rozwoju społecznego osób z upośledzeniem umysłowym może być podstawą do przewidywania ich możliwości funkcjonowania w otwartej społeczności. Jednak o tej możliwości decydują także pewne cechy tych osób nie sprowadzające się do umiejętności społecznych. Osoba z upośledzeniem umysłowym, która radzi sobie w otwartej społeczności, ale zraża sobie innych przez wrogie, brutalne, nieokrzesane zachowanie, może mieć wielkie trudności poza ośrodkiem specjalnym.
Osoba z upośledzeniem umysłowym wyróżnia się na tle innych ludzi nie tylko pod względem braku potrzebnych jej wiadomości i umiejętności, lecz również niedojrzałości osobowej, przejawiającej się w zachowaniu odbiegającym od przyjętych standardów. Jest niekiedy trudna do tolerowania przez ludzi nie mających względów dla jej upośledzenia. Należy więc przygotować ją do życia tak, by była akceptowana przez wszystkich.
Jak z tego wynika w pierwszym okresie życia dziecko jest całkowicie zależne od swoich najbliższych opiekunów. Można uznać, że zarówno jego życie, jak i fizyczny i psychiczny rozwój w poważnym stopniu są uwarunkowane jakością opieki i kontaktów z rodzicami.
Zajmowanie się dzieckiem przekracza często możliwości jednej osoby i między innymi z tego powodu rodzice powinni ze sobą współpracować. Bardzo często rodzice mówią : „ Nam nie jest potrzebna litość ani współczucie, my pragniemy przyjaźni dla siebie oraz naszego dziecka i przynajmniej takiej pomocy, jaką otrzymują rodzice zdrowych dzieci „ Postawy rodziców mają też wielki wpływ na przystosowanie społeczne i niezależność funkcjonowania młodych osób z upośledzeniem. Dzieci rodziców nadopiekuńczych i autorytarnych są często mało samodzielne, niezaradne, lękliwe, niezdolne do wyborów i decydowania.
Rodzina, w skład której wchodzi osoba z upośledzeniem umysłowym, obciążona jest w znacznie większym stopniu niż wówczas, gdy dziecko rozwija się normalnie.
Rodzicom potrzebne są instytucje wspierające by umożliwić im nie tylko opiekę nad ich niepełnosprawnym dzieckiem i pomoc w pracy nad jego rozwojem,
lecz także aby stworzyć możliwości prowadzenia własnego życia jako indywidualnej osoby, dla każdego z członków rodziny.
Ważnym obszarem czynników wpływających na niedostosowanie społeczne jest więc środowisko rodzinne. Dużą rolę odgrywa więź emocjonalna między dzieckiem a rodzicami, między rodzicami oraz dzieckiem a rodzeństwem. Zmiana tej więzi może prowadzić do wykolejenia. W rodzinie zaspakajane są podstawowe potrzeby dziecka : biologiczne, psychiczne i kulturalne.
Najważniejsze potrzeby psychiczne to: potrzeba pewności, poczucie bezpieczeństwa, potrzeba solidarności i łączności z bliskimi osobami, potrzeba miłości, akceptacji i uznania. Dzieci, które nie mają zaspokojonych tych potrzeb czują zagrożenie, lęk oraz niepewność i szukają towarzystwa wśród rówieśników znajdujących się w podobnej sytuacji.
Zaburzenie struktury rodziny przez śmierć czy separację nie musi prowadzić do anomalii procesu uspołeczniania dziecka. Większe zagrożenie powoduje rozbicie rodziny poprzedzone silnymi konfliktami, kłótniami czy bójkami.
Inną przyczyną zaburzającą prawidłowy rozwój dziecka jest stosowanie wobec niego niewłaściwych metod wychowawczych. Zalicza się do nich metody autokratyczne, liberalne i niekonsekwentne. Styl autokratyczny oparty na zakazach, karach cielesnych, przemocy psychicznej i fizycznej prowokuje w dziecku pozorną uległość i kłamstwo a w rzeczywistości niechęć i lęk do rodziców. Liberalizm, polegający na zezwalaniu dziecku na robienie wszystkiego czego chce, powoduje wymykanie się dziecka spod kontroli rodziców. Natomiast niekonsekwencja metod wychowawczych rodzi w dziecku niestałość uczuciową i dezorientację.
Szczególną rolę w powstawaniu niedostosowania społecznego odgrywają rodziny dostarczające negatywnych wzorców zachowań społecznych. Chodzi o rodziny, w których występują zjawiska typu: alkoholizm, przestępczość, prostytucja, zachowania agresywne. Jak już wcześniej wspomniałam, w procesie niedostosowania społecznego istotną rolę odgrywa kumulacja negatywnych czynników.
W rodzinie, dziecko niepełnosprawne otrzymuje elementarną wiedzę o otaczającej rzeczywistości, nabywa wzory społecznych form zachowania się, kształtuje podstawowe umiejętności społeczne i nawyki niezbędne w codziennym życiu. Dlatego też powinno być w maksymalnym stopniu włączane w całokształt życia rodziny w którym biorą udział wszyscy jego członkowie. Wyłączenie bądź ograniczenie udziału dziecka w sprawach, którymi żyje rodzina może być przez nie odczuwane bardzo boleśnie.
Niepełnosprawne intelektualnie dziecko powinno zawsze znajdować się pomiędzy wszystkimi członkami rodziny na równych prawach, a więc powinno być traktowane jak każde normalne dziecko. Zatem częsty i poprawny udział dziecka w czynnościach życia codziennego rodziny jest dla jego prawidłowego rozwoju i rewalidacji tak samo ważny, jak poczucie psychoemocjonalnej więzi z rodzicami i rodzeństwem.


2.2. Sytuacja społeczna a integracja dziecka upośledzonego umysłowo w szkole i poza szkołą.

Na dziecko oddziaływuje także szkoła, kształtując osobowość i uspołecznienie. Przygotowuje ona dziecko do życia w grupie społecznej. Wśród osób niedostosowanych społecznie znajdują się opóźnieni w nauce szkolnej i z niepowodzeniami szkolnymi. Jeśli założy się, że dziecko zaczynając naukę ma silną motywację i wierzy w osiąganie rezultatów, to brak jakichkolwiek sukcesów prowadzi do poczucia krzywdy, buntu, agresji, wycofania, leku. Sytuacji nauczania i wychowania towarzyszy stres. W momencie, gdy następują częste czynniki powodujące stres, wówczas uaktywniają się zaburzenia w zachowaniu np. brak zainteresowania nauką, opóźnienia w nauce, brak prac domowych, wagary, ucieczki z domu. Na początku mają one łagodne formy, ale później mogą przekształcić się w przestępczość lub nerwicę. W sytuacjach kiedy dziecko nie otrzymuje pomocy, dochodzi do obniżenia motywacji związanej z uczeniem, spadku samooceny, poczucia niższej wartości.
Innym ważnym obszarem czynników są grupy rówieśnicze. Zaspakajają one wiele potrzeb psychicznych i społecznych. Jednak przynależność do grupy np. przestępczej wywiera wpływ na jednostkę a same zmiany, niekoniecznie w grupie przestępczej mogą wywołać zaburzenia w zachowaniu i niedostosowanie społeczne. Zerwana więź emocjonalna z rodzicami powoduje że dla jednostki nie są wtedy ważni rodzice ale koledzy, od których przyjmują normy, zasady i wzorce postępowania.
Poprawne stosunki koleżeńskie i więź emocjonalna dzieci upośledzonych umysłowo z pełnosprawnymi rówieśnikami stanowią ważny wyznacznik ich uczestnictwa w środowisku lokalnym i tym samym społecznej z nim integracji. Przy czym jakość i częstość tych stosunków uwarunkowana jest przede wszystkim gotowością do nich dzieci pełnosprawnych, bowiem dzieci upośledzone, mimo braku akceptacji ze strony zdrowych rówieśników maja silną potrzebę kontaktu z nimi,
który to kontakt jest dla nich wysoce atrakcyjny i wartościowy. Potrzeba więzi niepełnosprawnych dzieci z ich zdrowymi rówieśnikami i potrzeba akceptacji z ich strony jest u tych dzieci tak silna, że bardziej preferują one kontakty z dziećmi zdrowymi niż z niepełnosprawnymi.
Natomiast w teorii makrospołecznej podkreśla się związek nieprzystosowania społecznego z uprzemysłowieniem, sytuacją ekonomiczną, miejscem zamieszkania. Czynniki te nie mają bezpośredniego wpływu na zachowania nieprzystosowawcze. Wszystkie wyżej wymienione czynniki prowadzą do objawów nieprzystosowania społecznego.
Jednym z najbardziej podstawowych sposobów uczenia umiejętności społecznych jest umieszczenie wychowanka w warunkach życia społecznego, przy współpracy z jego środowiskiem rodzinnym, a nie w izolacji od środowiska – w specjalnych ośrodkach, nie zawsze posiadających szczegółowy program w zakresie przygotowania do życia i zasady egzekwowania tegoż programu.
Szkoła specjalna zajmuje się głównie wykształceniem, nauczaniem, ośrodki wychowawcze powinny zając się realizowaniem szczegółowych programów mających na uwadze bezpośrednie przygotowanie do życia i funkcjonowania w otwartej społeczności. Osoba z upośledzeniem umysłowym nabywa w szkole nie tylko wiadomości, lecz również umiejętności konieczne w życiu społecznym. Nie może osiągnąć wysokiego poziomu kompetencji społecznej, jeśli nie nabędzie umiejętności np. czytania i pisania.
Tendencja do przygotowania osób z upośledzeniem umysłowym do życia w społeczeństwie, w tzw. otwartej społeczności , znalazła swoje odbicie w dziedzinie tworzenia narzędzi, które można byłoby wykorzystać w społecznej rehabilitacji.
Gunzburg opracował narzędzia, które bezpośrednio odnoszą się do osób z upośledzeniem umysłowym, są specjalnie dla nich przeznaczone, obejmują wszystkie stopnie upośledzenia i służą nie tylko diagnozie, podpowiadają jednocześnie, co z wychowankiem należy robić. Jednym z podstawowych narzędzi są inwentarze i podręczniki PAC Gunzburga, oraz opracowany przez Tadeusza Witkowskiego arkusz indywidualny. Dzięki tym narzędziom możemy dokonać diagnozy dla rehabilitacji społecznej oraz zebrać w sposób uporządkowany większą liczbę informacji o wychowanku i jego środowisku.
PAC stanowi program pracy nad rozwojem społecznym osób w różnym wieku i o różnej inteligencji. Gunzburg zaleca, aby ustalanie aktualnego poziomu umiejętności społecznych podopiecznego było ponawiane co 6 miesięcy.
Treści społeczne umiejętności w PAC to:
1. Obsługiwanie siebie, czyli - jedzenie, poruszanie się, toaleta i mycie, ubieranie.
2. Komunikowanie się.
3. Uspołecznienie.
4. Zajęcia czyli sprawność manualna, zręczność.
Statut szkoły specjalnej stwierdza że celem jej jest: „wszechstronny rozwój i rewalidacja społeczna uczniów oraz wychowanie ich na świadomych i twórczych obywateli w stopniu dla nich dostępnym ze względu na rodzaj i stopień upośledzenia, a w szczególności przygotowanie do pracy, poczucie obowiązku i dyscypliny społecznej, wdrażanie do poszanowania mienia społecznego, wychowanie w duchu moralności i zasad współżycia społecznego.”
Zasada integracji stanowi przykład wpływów społecznych na kształtowanie się sytuacji w pedagogice specjalnej. Jest to zasada, która wywarła wpływ na organizację i metodę pracy rewalidacyjnej i resocjalizacyjnej.
Badania amerykańskich uczonych nad celowością realizacji kontaktów dzieci upośledzonych z normalnymi wykazały że:
1. dzieci normalne poznały i lepiej zrozumiały swoiste potrzeby dzieci z odchyleniami
2. dzieci upośledzone uczyły się kontaktów z dziećmi normalnymi
3. kontakty przebiegały pomyślniej jeśli jednostka upośledzona czymś się wyróżniała.
Badania te ukierunkowane były przede wszystkim na sprawdzaniu sytuacji społecznej dzieci objętych integracją. Zasada integracji ma na celu przezwyciężenie w miarę możliwości izolacji i osamotnienia jednostki z ograniczeniami rozwojowymi oraz współdziałanie ze środowiskiem naturalnym w procesie najkorzystniejszego włączania jednostek upośledzonych w każdym okresie ich rozwoju do nauki, życia, pracy w naturalnych warunkach. Z chwilą rozpoczęcia nauki w szkole dziecko wkracza w nowy świat zadań oraz układ stosunków społecznych odmiennych od tych, które istniały w rodzinie. W okresie szkolnym zmienia się bowiem podstawowy rodzaj działalności dziecka, a wraz z nim podstawowy system stawianych mu wymagań. Wstępując do szkoły dziecko staje po raz pierwszy w swoim życiu wobec obowiązków wyznaczonych mu przez społeczeństwo, wspólnych dla wszystkich dzieci w jego wieku. Dobre spełnienie tych obowiązków zapewni mu uznanie i szacunek, złe natomiast wywoła dezaprobatę społeczną.
Wymagania jakie stawia szkoła, oraz treści i środki nauczania są dostosowane do możliwości dzieci przeciętnych o rozwoju typowym i harmonijnym.
Nic też dziwnego, że dzieci, których rozwój odbiega od tego modelu, znajdują się w szkole w sytuacji trudniejszej. Nie tylko dlatego, że są gorsze, lecz często dlatego, że są inne, że ich odmiennych potrzeb i możliwości nie uwzględnia się w strukturze szkolnictwa ani też w programach nauczania.
W tych przypadkach trudno uznać szkołę za pierwotny czynnik patogenny. W odniesieniu jednak do dzieci wykazujących niekorzystne odchylenia od normy już w chwili rozpoczęcia nauki – szkoła, jeśli temu w odpowiedni sposób nie przeciwdziałamy, może stać się terenem, na którym zaburzenia nie tylko się ujawniają, lecz również pogłębiają, a do zaburzeń już istniejących dołączają się zaburzenia nowe.
Wśród przyczyn pedagogicznych wyróżnia się zazwyczaj przyczyny tkwiące w samym procesie dydaktycznym, przyczyny spowodowane niedostatecznym przygotowaniem zawodowym nauczycieli, popełnianymi przez nich błędami dydaktycznymi oraz wadliwą postawą w stosunku do uczniów.
Mało efektywne okazuje się też dalsze nauczanie tych uczniów w zwykłej szkole podstawowej, jeśli – pomimo niepowodzeń w nauce – dalej w niej pozostają.
Dlatego też dzieci z upośledzeniem umysłowym powinny pobierać naukę w szkołach specjalnych lub w ośrodkach wychowawczych dostosowanych do prowadzenia zajęć z dziećmi upośledzonymi umysłowo.
Szkoły do których uczęszczają dzieci zdają się na ogół stwarzać dobre warunki dla ich rozwoju. Nie są jedynie doceniane kółka zainteresowań, które jest trudno prowadzić z uczniami upośledzonymi umysłowo. Istnieje jednak potrzeba organizowania takich kółek na terenie szkół specjalnych dla budzenia, poprzez zainteresowania, motywacji osób z upośledzeniem umysłowym do wysiłku i własnej aktywności. Należy zwrócić uwagę na pomoce dydaktyczne.
Wyposażenie szkoły w pomoce dydaktyczne – typu rzutnik, epidiaskop, wykresy itp., jest niezbędne do funkcjonowania niektórych przedmiotów a tym bardziej kółek zainteresowań. Szkoła powinna być tak zorganizowana, aby każdy uczeń bez stygmatyzacji i wyłączania był wspierany w rozwoju, odpowiednio do jego indywidualnych właściwości i potrzeb.
Koncepcja pełnej integracji wymaga daleko idącej reformy systemu szkolnego, przygotowania społeczeństwa do takiej reformy, wykształcenia w nowy sposób nauczycieli, tak aby społeczna integracja dzieci upośledzonych umysłowo mogła realizować się w szkole nie tylko w wymiarze formalno – organizacyjnym i dydaktycznym, ale przede wszystkim w wymiarze psychoemocjonalnym.
Zadaniem nauczycieli jest, by kontakty oraz wspólne zabawy i zajęcia dzieci z klas zwykłych i specjalnych przebiegały poprawnie, by ich wzajemne stosunki i zachowania były życzliwe i koleżeńskie. Dąży się również do tego, aby wychowankowie ośrodków specjalnych mogli jak najczęściej przebywać w swoim środowisku rodzinnym i by rodzina była przygotowana i włączona w proces ich rewalidacji.
Żadne dziecko nie rodzi się istotą społeczną w tym znaczeniu, że może od razu obcować z innymi ludźmi. Umiejętność ta powstaje w toku indywidualnego rozwoju, przez oddziaływanie środowiska. U dziecka upośledzonego umysłowo występuje uczenie się zachowania w sposób formalny.
Efektem uczenia się formalnego, np. w wychowaniu rodzinnym, może być dziecko dobrze albo źle przystosowane do życia. Wychowawcza praca rodziców powinna zatem koncentrować się na rozwijaniu uzdolnień ułatwiających dziecku przystosowanie do wymogów środowiska, w którym żyje, ułatwiających mu egzystencję wśród ludzi oraz zaspokajających ważną potrzebę, jaką jest akceptacja jego osoby. W rzeczywistości uspołecznienie sprowadza się do optymalnego włączenia do społeczności każdej osoby upośledzonej umysłowo. Włączenie to polega na doprowadzeniu do tego, aby zachowanie się danej jednostki w środowisku społecznym kształtowało się w sposób normatywnie uporządkowany.
W procesie uspołecznienia upośledzony uczy się norm uznawanych w danej społeczności, aby móc działać w ramach tej społeczności. Bardzo istotne jest również przystosowanie się społeczeństwa do osób upośledzonych umysłowo.
Uspołecznienie jednostek upośledzonych umysłowo odgrywa niezwykle istotną rolę w ich życiu, gdyż umożliwia im przystosowanie się do wymagań życia codziennego i pracy zawodowej oraz celowe wykorzystanie czasu wolnego.
Podjęcie pracy przez upośledzonych umysłowo stanowi podstawę uznania społecznego i decyduje często o pozycji społecznej oraz integruje osobę upośledzoną ze społeczeństwem. Upośledzeni umysłowo powinni stopniowo, przez obcowanie z innymi ludźmi uświadamiać sobie własną osobę. Przebywając w otoczeniu innych ludzi stopniowo nabywają umiejętności pełnienia rozmaitych ról wynikających z sytuacji społecznej, w której się znajdują. Przyswajają sobie normy współżycia obowiązujące w grupie, której są członkami, podlegają naturalnemu procesowi uspołecznienia.
Człowiek z upośledzeniem jest dokładnie taki jak my. Każdy z nas dźwiga kalectwa różnego rodzaju, każdy z nas potrzebuje być kochany, potrzebuje szacunku, bliskich przyjaciół, miejsca, które nazwać można „u siebie”, czułości, potrzebuje rodziny, czy wspólnoty ludzi, do których ma całkowite zaufanie, potrzebuje odczuwać, że ludzie ci go kochają i chcą jego rozwoju. Dramat polega na tym, że osoby z upośledzeniem mające mniejsze możliwości intelektualne i manualne niż my, potrzebują ich mniej albo nie mają ich wcale. Czasem znajdują się w środowisku, które nie darzy ich miłością, jest instytucją nie podtrzymującą więzi uczuciowych, wtedy można zrozumieć głębię ich cierpienia.
„Niepełnosprawnych upośledzają inni ludzie przez ograniczenie ich praw społecznych, lekceważenie, odrazę, a nawet ucieczkę od nich.
Ta ucieczka i brak akceptacji świadczą o negatywnej postawie wobec osób niewidomych, głuchych, kalekich, a zwłaszcza wobec upośledzonych umysłowo.”
„W człowieku upośledzonym odpychanym przez ludzi przeżywającym w pewien sposób zawód sprawiany rodzicom i otoczeniu, kształtuje się negatywny, rozbity obraz samego siebie. Wynikiem tego raczej – a nie samego upośledzenia – jest brak motywacji do życia, zamykanie się w sobie, apatia lub nadpobudliwość, łakomstwo lub brak apetytu. Czymś, czego najbardziej potrzebuje osoba upośledzona, jest środowisko, w którym byłaby w pełni zrozumiana w swojej inności, przyjęta, traktowana zgodnie ze swoimi możliwościami. Wtedy jej kalectwo przestaje mieć znaczenie.”
Licznych przejawów niechęci do jednostek niepełnosprawnych umysłowo możemy dopatrzyć się również w otaczającej nas rzeczywistości. Badania Tadeusza Pilcha (1992r) dowodzą, że stosunek społeczeństwa polskiego wobec tej zbiorowości nacechowany jest nietolerancją i dążeniem do utrzymania maksymalnego dystansu.
Ogromną rolę w rehabilitacji upośledzonych odgrywa środowisko społeczne. Stąd tak istotne dla uzyskania pozytywnych rezultatów w procesie wychowania jest stworzenie dogodnych warunków środowiskowych dla dzieci upośledzonych, co przeważnie zapewniają zakłady wychowawcze i szkoły specjalne. Konieczna też jest współpraca z rodziną. Innym warunkiem powodzenia jest jak najwcześniejsze wykrycie upośledzenia. Irena Stawowy-Wojnarowska w swojej definicji kształcenia specjalnego wyjaśniła, iż jest to „ogół czynności i procesów umożliwiający niepełnosprawnym rewalidację, poznanie przyrody, społeczeństwa i kultury oraz udział w ich przetwarzaniu, jak i również rozwój fizycznych i umysłowych zdolności, zainteresowań, postaw oraz zdobycie przygotowania do pracy, pozwalających na współżycie i współdziałanie z ludźmi pełnosprawnymi.” Myślę, że owe współdziałanie ze zdrowymi, obcowanie z innymi jest dla człowieka chorego, z odchyleniami od normy najlepszą terapią. U dzieci istnieje bardzo silna potrzeba „czucia się wartością”. Czerpią one z otoczenia kryteria dobra i zła. Społeczeństwo, a głównie rodzina jest decydentem w kształtowaniu się pozytywnych lub destrukcyjnych postaw wśród dzieci upośledzonych; chcąc zaspokoić swoje podstawowe potrzeby: miłości, bezpieczeństwa, szacunku, podziwu poprzez ustosunkowanie się do nich.
Szkoła specjalna powinna prowadzić działalność szeroko otwartą na współpracę ze środowiskiem, która zapewnia nowoczesnej szkole osiąganie przez uczniów prawidłowego przygotowania do życia społecznego. Ostateczna więc odpowiedzialność za wyznaczenie celu rewalidacji spoczywa na zespole osób kierujących tym procesem.
Głównymi elementami organizacyjnymi systemu rewalidacji są placówki oświatowo-wychowawcze, placówki medyczne, dom rodzinny wraz z najbliższym otoczeniem dziecka. Ważne funkcje mają do spełnienia: rodzina, szkoła i zakład pracy. Podstawą kształcenia specjalnego nie powinno być koncentrowanie się na występujących u ucznia deficytach czy realizacji programu, ale na tych możliwościach i zdolnościach dziecka, które mogą być rozwijane oraz doskonalone.
Celami podstawowymi, do których powinien dążyć zreformowany system kształcenia specjalnego są:
- powszechność nauczania w dostępnych dla wszystkich uczniów budynkach szkolnych i placówkach edukacyjnych,
- likwidacja barier społecznych, psychicznych oraz architektonicznych (zapewnienie uczniom poczucia bezpieczeństwa fizycznego i psychicznego),
- zapewnienie warunków realizacji obowiązku szkolnego w sposób dostosowany do tempa rozwoju dziecka w otwartym systemie, stwarzającym możliwość przejścia pomiędzy poszczególnymi typami szkół i na każdym etapie kształcenia (zależnie od potrzeb i możliwości niepełnosprawnego ucznia),
- zwracanie uwagi na jak najwcześniejsze rozpoznawanie zaburzeń i niepełnosprawności oraz podejmowanie wspierania rozwoju przez zorganizowaną działalność psychologiczną, pedagogiczną i rehabilitacyjną,
- realizowanie programu dostosowanego do indywidualnych potrzeb dziecka oraz rozwijanie jego zaradności w życiu codziennym,
- orzekanie o rodzaju i stopniu niepełnosprawności dziecka na podstawie rzetelnej, wielokrotnej, interdyscyplinarnej diagnozy - wskazującej na potencjały rozwojowe i mocne strony dziecka,
- śledzenie przebiegu edukacji dziecka przez wielospecjalistyczny zespół, zewnętrzny wobec szkoły, we współpracy z rodzicami (funkcję tę może pełnić powiatowy ośrodek edukacji specjalnej),
- ograniczenie nauczania indywidualnego w domu do wyjątkowych przypadków,
- ograniczenie do niezbędnego minimum konieczności korzystania z internatu przez te dzieci i rozwinięcie systemu dowozu dzieci z domu rodzinnego do szkoły.
Poradnia Psychologiczno-Pedagogiczna kierując dzieci do szkoły wskazuje zalecenia do realizacji. Aby najlepiej przygotować jednostkę do samodzielnego życia PPP zaleca rozwijać poczucie własnej wartości i bezpieczeństwa.
Dzieci upośledzone nie wierzą we własne siły i możliwości, związane to jest z czynnikami tkwiącymi w środowisku rodzinnym. Bezradni rodzice utwierdzają w chorym dziecku to, że nie poradzi ono sobie samo w życiu. Negatywny wpływ środowiska rodzinnego i rówieśniczego ma istotne znaczenie dla kształtowania się samooceny i dla rozwoju społecznego. Oddziaływaniami psychopedagogicznymi należałoby objąć również to pole w zasadzie najważniejszych relacji społecznych , w których wzrasta niepełnosprawne intelektualnie dziecko.
Wyniki badań potwierdzają hipotezę, że duży wpływ na rozwój społeczny dzieci ma wybór odpowiedniej metody pracy w zależności od stopnia upośledzenia.

Podsumowanie


Rozważania przedstawione w pracy nie wyczerpują całokształtu problematyki związanej z wpływem metod na rozwój społeczny dzieci upośledzonych. Szkoła specjalna nie może zaniedbywać ich rozwoju. Często jest ona jedyną instytucją, która pokazuje im wzory i normy postępowania społecznie akceptowane.
Potwierdziła się hipoteza, że przy doskonaleniu zaradności życiowej nauczyciele biorą pod uwagę zalecenia poradni, oraz indywidualne możliwości uczniów. Z pośród wielu metod pracy najczęściej stosowaną jest Metoda Ośrodków Pracy, która to pozwala urozmaicać zajęcia, szybko „dociera” do dzieci, wiąże teorię z praktyką i życiem codziennym. Stwarza warunki do kształtowania właściwych postaw społecznych. W trakcie wykonywania prac uczymy dziecko dokładności, pomysłowości, poszanowania materiałów i wytworów, poszanowania pracy kolegów i innych ludzi, oraz współpracy z nimi. Wykonana własnoręcznie praca, ładny rysunek, napawają je poczuciem dumy.
Trafna jest też hipoteza, że metody terapeutyczne wdrażają do samoobsługi, kształtują zaradność życiową, uczą komunikacji i samodzielności. Procesy te są długotrwałe i wymagają cierpliwości zarówno nauczycieli jak i uczniów. Wspomaganie rozwoju przyniesie efekt, gdy zastosujemy różne metody pracy z upośledzonymi.
Szkoła życia i szkoła specjalna dobrze przygotowują uczniów do dorosłego życia. Każdy z nauczycieli ma możliwość indywidualnej pracy z dzieckiem, gdyż klasy są mniej liczne, niż w szkołach masowych.
Szkoła specjalna organizuje wiele imprez i zawodów sportowych na szczeblu powiatu, województwa, a nawet kraju. Takie integracyjne uroczystości kształtują wiele pozytywnych cech u wychowanków.
Badania wykazały również, że największą trudność sprawia dzieciom odpowiednie zachowanie się w nieznanych sytuacjach oraz komunikacja na obcym terenie. Problemy te wynikają z wolniejszego myślenia oraz przystosowania do nowej sytuacji. Zmieni się to, gdy dzieci będą chodzić do szkoły i brać czynny udział w zajęciach.
Wspaniali nauczyciele, którzy posiadają odpowiednie przygotowanie pedagogiczne, na pewno dobrze ukształtują pozytywne zachowania społeczne u dzieci. Wysokiemu poziomowi uspołecznienia towarzyszy pozytywne nastawienie do szkoły, nauczycieli i uczniów.

Z pracy w Specjalnym Ośrodku wyciągnęłam następujące wnioski:
1. Istnieje potrzeba stosowania wielu metod wspomagających rozwój społeczny dzieci upośledzonych umysłowo.
2. Nie wszystkie metody przynoszą pozytywne rezultaty.
3. Należy podnosić kwalifikacje nauczycieli, aby lepiej przygotowywali do życia dzieci.
4. Wskazana jest szybka interwencja i współpraca rodziców z ośrodkiem, czy szkołą o charakterze rehabilitacyjnym.
5. Należy również zastanowić się, czy tak naprawdę chcemy, aby dziecko lepiej funkcjonowało w społeczeństwie, bo jest to proces długotrwały.
Przedstawienie przeze mnie koncepcji niedostosowania społecznego było próbą połączenia niedorozwoju pewnych funkcji osób upośledzonych z ich zachowaniem. Chciałam w ten sposób pokazać dynamizm zjawiska niedostosowania u tych dzieci, a także proces integracji ze środowiskiem normalnym.
Podsumowując sytuację społeczną jednostki upośledzonej umysłowo stwierdziłam, że nieprzystosowanie społeczne jednostki ma związek z uspołecznieniem, które na przestrzeni wieków było różnie rozumiane. Na uspołecznienie osoby ma wpływ przede wszystkim środowisko, w którym się wychowuje dana jednostka. Człowiek nie ponosi winy, za to kim jest.



Bibliografia
1. Aleksandra Maciarz

2. Tadeusz Witkowski


3. Janina Wyczesany
4. Otton Lipkowski


5. Aleksander Hulek
6. Janina Doroszewska
7. Halina Spionek

8. Praca zbiorowa

„Z teorii i badań społecznej integracji dzieci niepełnosprawnych”
„By podnieść poziom społecznego funkcjonowania osób z upośledzeniem umysłowym”
„Pedagogika upośledzonych umysłowo”
„Szkoła specjalna 1/76 – Problem integracji„
„Szkoła specjalna 4/80”
„Pedagogika rewalidacyjna„
„Pedagogika specjalna”
„Zaburzenia rozwoju uczniów a niepowodzenia szkolne”
„I Praca socjalna kwartalnik 1995. Centrum Rozwoju Służb Społecznych Pracy i Polityki Socjalnej„